تمایز میان اسناد رسمی و اسناد عادی از بنیادیترین مباحث حقوق مدنی و تجاری به شمار میآید؛ زیرا آثار اثباتی و اجرایی هر یک متفاوت است. چک به عنوان مهمترین سند تجاری در روابط اقتصادی، اگرچه از حمایتهای قانونی گسترده برخوردار است، اما ماهیت آن از حیث رسمی یا عادی بودن، واجد آثار حقوقی خاصی است که تبیین دقیق آن در تعیین شیوه مطالبه و اجرای تعهد نقش اساسی دارد.
چک از نظر ماهیت حقوقی، رسمی محسوب میشود؟ چک در زمره اسناد عادی قرار میگیرد؛ زیرا توسط اشخاص عادی تنظیم و امضا میشود و نزد مأمور رسمی و در حدود صلاحیت قانونی وی تنظیم نمیگردد. بنابراین، علیرغم اعتبار و آثار تجاری ویژه، واجد وصف سند رسمی به معنای مقرر در قوانین مدنی نیست. اعتبار آن ناشی از مقررات خاص اسناد تجاری است، نه رسمی بودن سند.
تفاوت بنیادین میان چک و سند رسمی در چیست؟ سند رسمی توسط مأمور رسمی در حدود صلاحیت و با رعایت تشریفات قانونی تنظیم میشود و از اعتبار ویژه اثباتی و اجرایی برخوردار است. در مقابل، چک سندی عادی با کارکرد تجاری است که گرچه قانون برای آن ضمانتاجراهای خاص پیشبینی کرده، اما از حیث تنظیم و اعتبار، تابع قواعد اسناد عادی است و قابلیت انکار و تردید نسبت به آن وجود دارد.
آیا میتوان چک را بدون اخذ حکم دادگاه به اجرا گذاشت؟ با وجود عادی بودن چک، قانونگذار برای تسهیل وصول آن، امکان صدور اجرائیه از طریق مراجع ثبتی یا مراجع قضایی را در شرایط مقرر پیشبینی کرده است. در صورت احراز شرایط قانونی، دارنده میتواند بدون طرح دعوای ماهوی و اخذ حکم قطعی، تقاضای صدور اجرائیه نماید. این امتیاز ناشی از وصف تجاری چک است، نه رسمی بودن آن.
